Di sản không thể chỉ được nhìn như một quần thể kiến trúc

Có những đô thị được nhớ đến bởi sự hiện đại, bởi những đại lộ, cao ốc và nhịp phát triển nhanh. Hội An lại được nhớ theo một cách khác: bằng mái ngói âm dương phủ màu thời gian, bằng những con phố nhỏ soi bóng xuống sông Hoài, bằng hội quán, đình, chùa, giếng cổ, bằng nếp sinh hoạt chậm rãi của cư dân trong lòng phố cổ hay những điệu hô hát bài chòi thú vị.

Hội An là một đô thị di sản sống, nơi các lớp trầm tích lịch sử, kiến trúc, văn hóa và đời sống cộng đồng vẫn đan xen trong cùng một không gian.

Chính sự đặc biệt ấy làm nên giá trị của một Hội An. Đây không chỉ là một điểm đến du lịch, càng không đơn thuần là một khu phố cổ được gìn giữ để phục vụ tham quan. Hội An là một đô thị di sản sống, nơi các lớp trầm tích lịch sử, kiến trúc, văn hóa và đời sống cộng đồng vẫn đan xen trong cùng một không gian. Ở đó, di sản không nằm yên sau lớp kính trưng bày, mà hiện diện qua các hoạt động buôn bán, thờ cúng, lễ hội, nghề truyền thống, trong ký ức gia đình và nếp sống thường ngày của người dân.

Năm 1999, Đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới theo tiêu chí về sự giao lưu văn hóa trong lịch sử và là hình mẫu tiêu biểu của một thương cảng truyền thống châu Á được bảo tồn khá nguyên vẹn. Sự vinh danh ấy không chỉ xác lập vị thế quốc tế của Hội An, mà còn đặt ra một trách nhiệm lâu dài: bảo tồn một đô thị cổ không phải như một “mẫu vật” bất động, mà như một cơ thể sống, có quá khứ, hiện tại và nhu cầu thích ứng với tương lai.

Sau hơn 25 năm, Hội An đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Không gian phố cổ cơ bản được giữ gìn; nhiều công trình kiến trúc xuống cấp được tu bổ; hệ thống di tích được kiểm kê, phân loại, quản lý; các giá trị văn hóa phi vật thể như lễ hội, tín ngưỡng dân gian, nghề truyền thống, nghệ thuật diễn xướng tiếp tục được duy trì trong cộng đồng. Từ một đô thị cổ bên sông, Hội An trở thành biểu tượng của du lịch di sản Việt Nam, góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế, dịch vụ và quảng bá hình ảnh địa phương.

Nhưng giá trị sâu xa nhất của Hội An không chỉ nằm ở các công trình vật thể. Một ngôi nhà cổ nếu chỉ còn mặt tiền phục vụ kinh doanh mà không còn nếp nhà, bàn thờ, sinh hoạt gia đình, ký ức dòng tộc thì giá trị di sản đã bị hao hụt. Một tuyến phố nếu chỉ còn cửa hàng, quán xá, ánh đèn và dòng khách qua lại, nhưng vắng dần cư dân bản địa thì phố cổ vẫn có thể đông vui, nhưng sức sống di sản sẽ không còn nguyên vẹn.

Cốt lõi của bảo tồn là giữ được tính xác thực của di sản, trong đó có cả hình thái kiến trúc, công năng truyền thống, không gian văn hóa và sự hiện diện của cộng đồng cư dân.

Điều đó cho thấy bảo tồn Hội An không thể dừng lại ở việc chống xuống cấp kiến trúc hay chỉnh trang cảnh quan. Cốt lõi của bảo tồn là giữ được tính xác thực của di sản, trong đó có cả hình thái kiến trúc, công năng truyền thống, không gian văn hóa và sự hiện diện của cộng đồng cư dân. Di sản đô thị khác với một di tích đơn lẻ chính ở điểm này: nó cần con người để tiếp tục “sống”.

Trong cách tiếp cận mới về bảo tồn đô thị lịch sử, di sản được đặt trong mối quan hệ hài hòa với phát triển bền vững, với cộng đồng cư dân và không gian sống đô thị. Cách nhìn này rất phù hợp với Hội An. Bởi nếu chỉ bảo tồn kiến trúc mà không bảo vệ đời sống cộng đồng, phố cổ có nguy cơ trở thành một sân khấu đẹp nhưng thiếu chiều sâu. Ngược lại, nếu chỉ chạy theo phát triển mà buông lỏng yếu tố gốc, di sản sẽ dần mất đi lý do khiến nó được trân trọng.

Hội An vì thế đang đứng trước một câu hỏi lớn: làm sao để phát triển mà không đánh mất bản sắc; làm sao để du lịch trở thành phương thức phát huy giá trị di sản, chứ không biến di sản thành đối tượng khai thác quá mức; làm sao để người dân không chỉ là người chứng kiến sự thay đổi của phố cổ, mà tiếp tục là chủ thể gìn giữ và làm nên sức sống của phố cổ?

Giữ hồn phố cổ từ mỗi nếp nhà

Những thách thức đặt ra với Hội An hôm nay không ồn ào, nhưng dai dẳng và phức tạp. Đó là quá trình thương mại hóa không gian phố cổ; là sự chuyển đổi công năng từ nhà ở truyền thống sang kinh doanh, lưu trú, dịch vụ du lịch; là áp lực hạ tầng, môi trường, cảnh quan trước lượng khách lớn; là nguy cơ suy giảm tính xác thực của đô thị di sản trong dòng chảy phát triển.

Khi du lịch phát triển mạnh, giá trị thương mại của không gian phố cổ tăng lên. Nhiều ngôi nhà truyền thống dần chuyển từ nơi ở sang cửa hàng, nhà hàng, quán cà phê, cơ sở lưu trú, điểm bán hàng lưu niệm. Sự chuyển đổi ấy có mặt tích cực: tạo sinh kế, tăng thu nhập, thúc đẩy kinh tế dịch vụ. Nhưng nếu diễn ra quá nhanh, quá rộng và thiếu điều tiết, nó sẽ làm thay đổi cấu trúc đời sống vốn có của phố cổ.

Ở một số tuyến phố trung tâm, những cửa hàng phục vụ nhu cầu thường nhật của cư dân có xu hướng thu hẹp, nhường chỗ cho các dịch vụ hướng đến du khách. Không gian kinh tế bản địa từ chỗ đa dạng, gắn với đời sống cư dân, dần trở nên phụ thuộc nhiều hơn vào dòng khách bên ngoài. Khi đó, phố cổ có thể vẫn sầm uất, nhưng sự sầm uất ấy không còn xuất phát từ nhịp sống tự nhiên của cộng đồng, mà chủ yếu từ nhu cầu tiêu dùng du lịch.

Giữ hồn phố cổ từ mỗi nếp nhà.

Một đô thị di sản sống không thể chỉ sống bằng khách du lịch. Nó cần cư dân, cần những gia đình còn ở lại, cần tiếng nói, phong tục, thói quen, sinh hoạt tín ngưỡng, nghề truyền thống và những mối quan hệ láng giềng đã tích tụ qua nhiều thế hệ. Nếu cư dân dần rời khỏi khu vực lõi, nếu ngôi nhà cổ chỉ còn là mặt bằng kinh doanh, nếu đời sống cộng đồng bị đẩy ra ngoài không gian di sản, Hội An sẽ đối diện nguy cơ mất đi phần hồn sâu nhất.

Áp lực du lịch cũng đặt ra bài toán về sức chịu đựng của di sản. Vào những lúc cao điểm, lượng khách tập trung đông trong khu vực phố cổ có thể gây quá tải hạ tầng, ảnh hưởng đến môi trường, cảnh quan và đời sống cư dân. Di sản càng nổi tiếng càng dễ bị khai thác nhiều hơn, nhưng chính sự khai thác ấy nếu không được kiểm soát sẽ làm tổn thương những giá trị đã tạo nên sức hấp dẫn ban đầu.

Bên cạnh đó, Hội An còn đối diện với tác động của đô thị hóa, biến đổi khí hậu, ngập lụt, xói lở và yêu cầu nâng cấp hạ tầng. Đây là những thách thức không thể giải quyết bằng các biện pháp bảo tồn truyền thống đơn lẻ. Bảo tồn đô thị cổ trong bối cảnh mới phải là quản trị tổng hợp: quản trị kiến trúc, cảnh quan, cư trú, du lịch, môi trường, sinh kế và cả ký ức cộng đồng.

Vì vậy, hướng đi của Hội An trong thời gian tới cần bắt đầu từ một nguyên tắc căn bản: bảo tồn yếu tố gốc và tính xác thực của di sản phải là nền tảng của mọi quyết định phát triển. Mỗi hoạt động tu bổ, khai thác, chuyển đổi công năng, tổ chức dịch vụ trong phố cổ đều cần được cân nhắc trên câu hỏi: việc này có làm tổn hại đến giá trị di sản hay không; có làm suy giảm vai trò của cư dân hay không; có biến phố cổ thành không gian thương mại thuần túy hay không?

Cùng với đó, cần bảo vệ không gian cư trú trong khu phố cổ bằng những chính sách cụ thể hơn. Người dân không thể được kêu gọi “ở lại với di sản” chỉ bằng tinh thần trách nhiệm, trong khi chi phí sinh hoạt, bảo dưỡng nhà cổ và áp lực kinh doanh ngày càng lớn. Cần có cơ chế hỗ trợ những hộ gia đình còn duy trì sinh hoạt truyền thống, còn gìn giữ không gian thờ tự, nếp nhà, nghề gia đình; đồng thời kiểm soát chặt chẽ tình trạng chuyển đổi toàn bộ nhà cổ thành cơ sở kinh doanh thuần túy.

Đối với du lịch, Hội An cần chuyển mạnh từ tư duy tăng lượng khách sang nâng chất lượng trải nghiệm. Du khách đến Hội An không chỉ để chụp ảnh với phố cổ, mà cần được tiếp cận chiều sâu văn hóa của một đô thị từng là thương cảng quốc tế, một không gian giao lưu Đông – Tây, một cộng đồng cư dân có đời sống tinh thần phong phú. Khi du lịch được tổ chức theo hướng tôn trọng di sản, tôn trọng cư dân và phân bổ hợp lý trong không gian rộng hơn, áp lực lên khu vực lõi phố cổ sẽ giảm đi.

Việc kết nối phố cổ với các làng nghề, vùng sinh thái, không gian văn hóa lân cận cũng là hướng quan trọng. Hội An không nên chỉ được nhìn trong phạm vi vài tuyến phố trung tâm, mà cần được đặt trong tổng thể cảnh quan sông nước, làng nghề, nông thôn, biển đảo và đời sống văn hóa vùng phụ cận. Cách tiếp cận này vừa mở rộng không gian trải nghiệm, vừa giảm tải cho khu vực lõi di sản, đồng thời tạo thêm sinh kế cho cộng đồng ngoài phố cổ.

Sau cùng, Hội An nhắc chúng ta rằng di sản không chỉ thuộc về quá khứ. Di sản thuộc về hiện tại, khi nó vẫn được con người gìn giữ, sử dụng, kể lại và truyền tiếp. Di sản cũng thuộc về tương lai, nếu hôm nay chúng ta biết ứng xử bằng sự cẩn trọng, hiểu biết và trách nhiệm.

Giữ Hội An không chỉ là giữ lại những mái ngói rêu phong, những bức tường vàng hay những đêm đèn lồng lung linh bên sông Hoài. Giữ Hội An là giữ một lối sống, một ký ức đô thị, một không gian cộng đồng và một bản sắc văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Chỉ khi người dân còn là chủ thể của phố cổ, khi du lịch biết tiết chế trước giới hạn của di sản, khi phát triển biết cúi mình trước giá trị gốc, Hội An mới có thể tiếp tục là một đô thị di sản sống – không chỉ đẹp trong mắt du khách, mà còn bền vững trong đời sống của chính cộng đồng nơi đây.

https://danang.gov.vn/vi/web/dng/w/giu-hoi-an-khong-chi-la-giu-lai-nhung-mai-ngoi-reu-phong

Theo Tạp chí Ánh Sáng và Cuộc Sống!